Heimur bókmenntanna 2026

„Prófsteinn skáldsins felst í því hvort að landið hans innlimar hann jafn ástúðlega og hann hefur innlimað það“. Svo voru orð Walts Whitman í verkinu Leaves of Grass árið 1855. Í þeim býr viðhorf um þýðingu skálda fyrir þjóð þeirra og gagnvirkt samband þar á milli. Sú fullvissa um að annað fólk geti búið til og staðfest sjálfsmynd skálda er hugmynd sem tekur á því að þau sem einstaklingar hafi mikilvægu hlutverki að gegna. Í tilfelli Whitmans á þetta hlutverk að vera persónulegt, kraftmikið og guðdómlegt. Verk hans Leaves of Grass stillir skáldinu upp sem umboðsmanni umbreytingar og segir okkur að ljóðið geti stuðlað að endurfæðingu sem muni koma lesendum í skilning um sérstöðu sína. Verkið hafði þá þýðingu í huga skáldsins að sameina þjóðina; lesturinn átti að hafa umbreytingarmátt í för með sér sem væri slíkur að hann myndi móta persónuleika þeirra upp á nýtt og fullþroska huga þeirra. 

Leaves of Grass bindur einnig saman tungumál ljóðlistarinnar og auglýsingar og því að koma sér á framfæri; vera stór og mikilvægur innan fjöldans. Withman hafði áhuga á því að fólk myndi ekki aðeins lesa ljóðin og kunna að meta þau, hann hafði gríðarlegan áhuga á þau myndu vera bundin stórfenglegum persónuleika hans. Hann var ekki aðeins faðir nútímaljóðlistar heldur hafði skilning á möguleikum sem felast í því að færa ljóðið yfir á svið fjöldamenningarinnar þannig að það nái sem best til mannfólksins og hafi tilætluð sameiningaráhrif.

Þessi fyrirlestur mun taka til skoðunar áhugaverðan þátt innan Karlamagnús sögu sem jafnan er nefndur „Af frú Ólíf ok Landres syni hennar" eða einfaldlega „Landres þáttr“. Í fljótu bragði virðist þátturinn lítið hafa með Karlamagnús að gera og sannarlega hefur hann ekkert að gera með raunveruleg æviatriði hans. Þátturinn er talinn vera sprottinn af glataðri rómönsu á miðensku og fjallar um syndsamlegt athæfi hins illa Mílons, lends manns við hirð Húgons konungs. Kynferðislegir tilburðir hans gagnvart Ólíf drottningu hljóta dræmar undirtektir og andspænis hótun um að vera hengdur fyrir tiltæki sitt leggur Mílon á ráðin um að ná sér niðri á henni. Hann færir henni bikar með svefnlyfi og strípar hana í rúmi hennar. Næst sækir hann saklausan dreng utan úr borg, eitrar fyrir honum með sama hætti, afklæðir og kemur honum fyrir í rúminu hjá Ólíf, og hóar þvínæst í konung til að sýna honum svik drottningar hans. Það sem mest er um vert er kynþáttabundin öðrun drengsins, sem nefndur er blámaður, og sömuleiðis samtvinnun hennar við kynbundið ofbeldi gagnvart drottningunni Ólíf. Tilfinningaleg viðbrögð drengsins annars vegar og hirðarinnar hins vegar skipta jafnframt höfuðmáli, sem lyktar með sýndarréttarhöldum yfir myrtum og höfuðlausum drengnum þar sem hann endar sem smámynt í innanmálum hirðarinnar. Markmið fyrirlestrarins er að kanna þau marglaga viðhorf sem greina má í Landres þætti gagnvart kynþáttum í aðra röndina og konum í hina.

Í fyrirlestrinum fjalla ég um persónuna Sölku Völku eins og hún birtist annars vegar í kvikmyndahandritsdrögum sem Halldór Laxness var næstum búinn að selja til Hollywood undir lok þriðja áratugar síðustu aldar og hins vegar í skáldsögunni sem hann skrifaði eftir að þær vonir höfðu brostið, fullur af nýjum metnaði fyrir því að skrifa skáldsögu „um Ísland fyrir heiminn“. Ég færi rök fyrir því að Salka sé á margan hátt hinsegin persóna og sem slík hvort tveggja í senn byggð á erlendum hugmyndastraumum millistríðsáranna, á borð við marxískan femínisma og sálgreiningu, og íslenskri menningarsögu þar sem konur hafa öldum saman streist gegn ríkjandi hugmyndum um kvenleika, til dæmis með því að klæðast buxum.

Í fyrirlestinum verður fjallað um hvernig Tokarczuk afbyggir mannhverfa heimsmynd vestrænnar menningar með því að endurhugsa náttúrulegt skipulag með hjálp nafngifta og endurskilgreininga. Horft verður til túlkunar marxistans Arnold Kettle á „óþolandi“ myndmáli í einu af verkum enska skáldsins Williams Blake, en ljóðið hefur þýðingarmikla stöðu í táknheimi skáldsögunnar, og speglar heimsmynd sögukonunnar, Janinu Duszejko, sem virðist „skökk“ eða jaðarsett, en afstaða hennar kallar á endurskoðun á skynjun og hugmyndakerfum lesandans.

Í fyrirlestrinum er skáldsagan sett í samhengi við gagnrýni á vestræna frumspekihefð, einkum stigveldi náttúrunnar eins og það birtist í Biblíunni, ljóðum eins og Paradísarmissi Miltons og í kenningu Arthurs Lovejoy um „lífskeðjuna miklu“. Með greiningu á veiðipöllum sögunnar sem „dauðum myndhverfingum“ sem snúast um yfirráð mannsins yfir náttúrunni er dregið fram hvernig tungumál og táknkerfi viðhalda yfirburðastöðu mannsins gagnvart öðrum lífverum. Nafngiftir birtast þannig sem ofbeldisfull þekkingarfræðileg aðgerð sem bæði skapar og felur vald.

Með því að nýta hugtök Roland Barthes um studium og punctum er jafnframt sýnt fram á hvernig stóra rofið í frásögninni, sérstaklega í tengslum við ljósmynd af dýrahræjum, brenglar sjálfsskilning sögupersónunnar. Augnablik kennslanna leiðir til siðferðisrofs og varpar ljósi á túlkunarkreppu því að skáldsagan hafnar bæði tilgangsríkum heimsendafrásögnum og hugmyndum um endurreisn. Í staðinn dregur Tokarczuk upp heim þar sem merking verður óstöðug og lesandinn situr eftir í ástandi túlkunaróvissu og djúpra siðferðilegra spurninga.

Í erindinu verður rætt um þá tegund bókmennta, kvikmynda og sjónvarpsþátta þar sem efniviðurinn er líf raunverulegs fólks. Nöfn þess eru jafnvel notuð eða þeim breytt svo lítið að engum ætti að dyljast við hvern er átt. Ekki er þó leitast við að lýsa atvikum í ævi þessara persóna á eins sannsögulegan hátt og unnt er á grundvelli heimilda. Getið er í eyður, atvikum breytt og viðburðir skáldaðir frá upphafi til enda.

Mörg dæmi eru um að fólki af holdi og blóði hafi mislíkað slík meðferð á eigin lífi. Sé söguhetjan fallin frá má líka vera að  ættingjar og vinir segi illa að orðstír hennar vegið. Í erindinu verður farið yfir álitamál í þessu sambandi og dæmi nefnd um deilur sem vaknað hafa. Hvað má og má ekki? Segir hver?

Fjórar skáldsögur á stuttlista fyrir virtustu bókmenntaverðlaun Frakklands, Goncourt verðlaunin, eiga allar það sameiginlegt að vera sjálfsögur sem hafa það yfirlýsta markmið að vilja taka afstöðu til átakamála í samtímanum. Í þessu erindi verður sjónum beint að byggingu skáldsagnanna fjögurra og kannað hvernig þeim markmiðum, sem höfundarnir setja fram í einskonar inngangsköflum, er fylgt eftir í skáldsögunum. La Nuit au coeur [Nótt í hjarta] eftir Nathöshu Appanah miðar að því að greina gangverk ofbeldis í nánum samböndum og rétta hlut gleymdra kvenna; Le Bel Obscur [Hin myrka fegurð] eftir Caroline Lamarche varpar ljósi á líf kvenna sem giftar eru samkynhneigðum mönnum og beitir sér gegn bakslagi í málefnum samkynhneigðra; Kolkhoze eftir Emmanuel Carrère fjallar um sögu Hvítrússa í Evrópu og varpar ljósi á rússnesku goðsöguna um hina þriðju Róm; La Maison vide [Tóma húsið] eftir Laurent Mauvignier kannar afleiðingar þess að kæfa niður sanna list.

Sögur farandfólks eru afleggjari af ferðasögunni og stundum er talað um að þær séu ferðasögur okkar tíma. Þetta geta verið t.d. frásagnir flóttamanna, innflytjenda og stafrænna hirðingja (e. digital nomads), bæði þeirra sem yfirgefa heimkynni sín af nauð og þeirra sem kjósa að fara sjálfviljugir. Minna hefur verið fjallað um sögur þeirra sem velja sjálfir að fara en í erindinu verður rætt um tvær frásagnir af því tagi sem báðar byggja á langdvölum höfundanna á Íslandi.

Í frönskum samtímabókmenntum hafa karlrithöfundar á undanförnum árum skrifað sjálfsævisöguleg verk þar sem tónninn er á margan hátt persónulegri, viðkvæmari og sjálfsgagnrýnni en áður. Þessi verk minna að mörgu leyti á þau „frávik“ sem einkenndu eldri sjálfsævisögur kvenna. Þar má nefna höfunda á borð við Emmanuel Carrère og Laurent Mauvignier, sem, þó ólíkir séu, nálgast báðir í verkum sínum frásagnaraðferðir sem gjarnan voru tengdar við skrif kvenna. Í fyrirlestrinum verður skoðað hvort hin „kvenlæga“ sjálfsævisöguhefð sé ekki lengur á sama hátt bundin við kyn höfundar heldur hafi hún smám saman orðið ríkjandi frásagnaraðferð franskra samtímabókmennta. Þessi nýlegu líkindi milli sjálfsævisögulegra skrifa karla og kvenna skýrast augljóslega af þeim breytingum sem hafa orðið á kynhlutverkum. Ef rétt er að ný form skjálfsskrifa endurspegli kreppur hvers tíma má spyrja hvað það segi um okkar tíma að karlrithöfundar sjái ástæðu eða finni þörf til að beita frásagnaraðferð sem einkenndi sjálfsævisögur kvenna í um tveggja alda skeið – kvenna sem brugðust við því í skrifum sínum að vera sviptar réttinum til að vera viðurkenndar sem fullgildir einstaklingar og sjálfstæðar hugverur vegna félagsstöðu sinnar. 

Íslensk bókmenntasaga 20. aldar hefur verið rannsökuð frá fjölmörgum sjónarhornum. Þó má færa rök fyrir því að þær bækur sem mest hafa verið lesnar og hafa haft mest áhrif á hugmyndir alls almennings um bókmenntir og bókmenntasögu liggi þar óbættar hjá garði að mestu. Kennslubækur í bókmenntum og lestrarbækur fyrir grunnskóla og framhaldsskóla hafa allt frá upphafi 20. aldar birt börnum og unglingum úrval úr íslenskum bókmenntum og hafa þannig haft ómæld á áhrif á mótun kanónu íslenskra bókmennta. 

Í fyrirlestrinum verður rýnt í kennslubækur frá ólíkum tímabilum og þær settar í samhengi við bókmenntir og bókmenntasýn en einnig verður velt upp spurningum um það hvaða samhengi skiptir máli fyrir bókmenntasögu og hvort fræðimenn hafi hingað til litið fram hjá mikilvægi skólasögu og hræringa í uppeldis- og menntunarfræðum þegar bókmenntir eru greindar í sögulegu samhengi.

Tvö tímabil verða miðlæg í fyrirlestrinum. Annars vegar fjórði og fimmti áratugurinn og áhrif nýskólastefnu og nýjunga í uppeldisfræði á bókmenntir og bókmenntakennslu og hins vegar áttundi og níundi áratugurinn þegar bylgja róttækni fór um bókmenntaheiminn á sama tíma og nýjar áherslur í kennslufræði og námsgagnagerð voru kynntar til leiks í íslensku skólakerfi.

Snúbúar eru fólk sem flytur aftur heim eftir tímabundna búsetu erlendis og þarf þá að enduraðlagst samfélaginu. Dr. Karítas Hrundar Pálsdóttir færir rök fyrir því að bókmenntir sem fjalla um snúbúa skuli viðurkenna sem sérstaka bókmenntagrein, snúbúabókmenntir. Á ensku gerir hún greinarmun á bókmenntagreininni „sojourner literature“ og undirgrein hennar „readaptation narratives“, samanber titil bókarinnar Readaptation Narratives in Sojourner Literature sem Palgrave Macmillan gaf út árið 2025. Líkt og innflytjendabókmenntir fjalla um aðlögun í nýju landi fjalla snúbúabókmenntir um enduraðlögun í heimalandi. Áskoranir snúbúa birtast á skapandi hátt í bókmenntum og varpa þar með nýju ljósi á sálfræði enduraðlögunar, til dæmis hugtök eins og menningarsjokk (e. reverse culture shock), óljósa sorg (e. ambigious loss) og millibilsástand (e. inbetweenness).

Í sagnagerð er algengt að höfundur fari með okkur í ferðalag, ýmist aftur í tímann eða fram í tímann. Slíkar tímaferðir þjóna yfirleitt þeim tilgangi að dýpka persónusköpun og varpa ljósi á það sem er að gerast í sögunni. Sumir höfundar líta þó á þess háttar kúnstir sem ódýrt bragð og kjósa fremur að nota undirtexta til að miðla því sem þeir vilja miðla úr öðrum tíma.

Í þessum fyrirlestri verða skoðaðar þrjár smásögur þar sem umræddar aðferðir eru nýttar, „Hæðir eins og hvítir fílar“ eftir fyrrnefndan Hemingway, „Víddir“ eftir Alice Munro og „Hróp barna á apríldegi árið 1957“ eftir Gregorio C. Brillantes. Sjónum verður beint að því hvað næst fram með hverri aðferð fyrir sig með tilliti til uppbyggingar, frásagnarflæðis, ákefðar og sálfræðilegrar spennu.

This paper introduces Herta Müller’s cosmos of poetic images, focusing on recurring motifs of animals, landscapes, and everyday objects shaped by experiences of dictatorship, surveillance, and exile. Particular attention is paid to the shifting meanings of these images, which oscillate between threat and vulnerability and reflect psychological trauma as well as fragile concepts of homeland. The talk also examines multilingualism and transnationality in Müller’s work, highlighting how metaphors and idiomatic expressions migrate between Romanian and German and thereby create a dynamic, mobile imagery. These poetic strategies are discussed as responses to political oppression and as reflections of a divided perception of the world. In a final step, selected collages are analyzed as visual extensions of Müller’s poetic method. Their layered compositions and ambiguous figures create moments of instability in which life and death, familiarity and estrangement, and reflection and materiality intersect. The collages thus exemplify a poetics of movement, in which meaning remains fluid and continuously shifting.

Skáldsagan Rúmmálsreikningur (Om udregning af rumfang I-VI) eftir danska rithöfundinn Solvej Balle hefur vakið mikla athygli í hinum alþjóðlega bókmenntaheimi á síðustu árum. Skáldsagan segir frá Töru Selter, sem situr föst í tímanum og upplifir sama daginn, 18. nóvember, aftur og aftur. Eftir því sem líður á söguna hittir Tara fleiri sem sitja fastir í tímanum og deila með henni hliðarveruleika í afmörkuðu tímarými utan hins hefðbundna tíma. Balle hefur sjálf skilgreint söguna sem tilgátusögu sem sé drifin áfram af hugmyndum og í fyrirlestrinum verður fjallað um hvernig skáldsagan snertir á djúpan hátt á ýmsum málum er varða líf okkar í samtímanum, ekki síst loftslagsbreytingum og ágangi mannsins á auðlindir jarðar. Í fyrirlestrinum verður fjallað um Rúmmálsreikning út frá kenningum um heterótópíur, jarðnesk tengsl, aðlögun, samsveiflu (e. resonans) ást og umhyggju. Fjallað verður um hvernig Balle gagnrýnir og afbyggir hugmyndina um línulega framvindu og framfarir til að sýna okkur fram á að það líf sem við lifum nú sé ekki endilega það besta mögulega. Fyrirlesturinn byggir á samnefndri grein sem birtist í vorhefti Ritsins 2026.

Fyrirlesturinn fjallar um mótun höfundarímyndar Jóhanns Jónssonar í skrifum Halldór Laxness, einkum viðtökur og stöðu ljóðsins „Söknuðar“ innan hefðarveldis íslenskra nútímabókmennta. Sú viðtekna skoðun að Jóhann sé eitt af grundvallarljóðskáldum íslenskrar nútímaljóðlistar hefur mótað bókmenntaumræðuna um hann að verulegu leyti. Í fyrirlestrinum er hins vegar sýnt fram á að þessi hugmynd byggist á tvíbentri afstöðu Halldórs þar sem lof og efasemdir takast á. Þótt Halldór virðist hefja „Söknuð“ til vegs sem eitt af lykilljóðum íslenskrar nútímaljóðlistar, leiðir nákvæmur lestur á skrifum hans um Jóhann í ljós viðvarandi spennu milli aðdáunar og gagnrýni.

Þessi spenna birtist í sérstöku orðræðumynstri sem einkennist af tvíbentu hrósi og ígrunduðum þögnum. Halldór dregur kerfisbundið fram ljóðræna ímynd Jóhanns en leggur jafnframt áherslu á verkkvíða hans og skort á fagurfræðilegu næmi. 

Í fyrirlestrinum er orðræða Halldórs sett í samhengi við söguljóðið Evgení Ónegin eftir rússneska rithöfundinn Alexander Púskín og þar sem dregin er fram hliðstæða við persónu ljóðskáldsins Lenskís, rétt eins og Halldór sjálfur gerir. Með hliðsjón af kenningum um margröddun er því haldið fram að Halldór beiti sambærilegri tvíbentri aðferð, þar sem írónísk fjarlægð og persónuleg nálægð fléttast saman. Líkt og hjá Púskín er ímynd skáldsins hafin upp um leið og grafið er undan verkum þess. 

Niðurstaðan er sú að bókmenntaleg staða Jóhanns verður til einmitt á þessu spennusviði. En miðlun Halldórs – á mörkum tryggðar, íróníu og fagurfræðilegs mats – reynist lykilatriði í flókinni mótun á höfundarímynd skáldsins um leið og hún tryggir stöðu „Söknuðar“ innan íslenskrar bókmenntasögu á 20. öld.

Ströndin hefur ákveðna stöðu í menningunni sem helgast af því að hún er á mörkum lands og sjávar. Hún er jaðarsvæði og mæri milli láðs og lagar. Strandfræði (e. Coastal Studies) eru stunduð víða og hafa þróast sem þverfaglegt fræðasvið á undanförnum árum. Ýmsar rannsóknir hafa líka verið gerðar hérlendis sem telja má til strandfræða þó að þær hafi ekki endilega verið settar fram undir merkjum þeirra. Íslenskir sagnfræðingar hafa fjallað um sögu strandmenningar og náttúrufræðingar um lífríki fjörunnar. Þessar rannsóknir hafa sýnt nýjar og afhjúpandi hliðar á menningu, mannvist og lífríki með því að færa sjónarhornið frá landinu yfir á ströndina og á haf út. Í fyrirlestrinum verður hugað að bókmenntalegum birtingarmyndum strandarinnar frá miðöldum til nútímans, bæði sem áhrifasviði og umfjöllunarefni. Tekin verða dæmi úr miðaldabókmenntum, þjóðsögum, skáldverkum síðari alda og myndrænum miðlum okkar daga.

Í þessu erindi ætla ég að fjalla um hvernig loftslagsmálin eru tekin fyrir í íslenska leikhúsinu, nánar tiltekið hvernig harmleikurinn er notaður sem undirstaða til að skoða umhverfismál í nútíma samhengi. Medea eftir Evrípídes sem var sett á svið árið 2017 í leikstjórn Hörpu Arnadóttur verður í forgrunni en önnur verk verða notuð til samanburðar. Ég hyggst skoða hvaða hugmyndir um loftslagsmál eru til staðar í leiksýningum og varpa fram spurningu um hvað það gefur til kynna fyrir umhverfismálin sem málaflokk í okkar samfélagi.  Hvað segir það okkur um stöðu loftslagsmála í dag að leikhúslistamenn noti þetta form til að fjalla um náttúruvá? Eru loftslagsmálin harmleikur nútímans? 

Kurtz í Heart of Darkness (1899; Innstu myrkur) eftir Joseph Conrad er leyndardómsfull persóna sem í upphafi er litið á sem snilling sem stefndi að því að „siðmennta“ Afríkubúa, en síðar sýnir hann af sér hrottalega villimennsku og valdafíkn og verður þannig tákn fyrir siðferðilega spillingu evrópskrar heimsvaldastefnu. Danska konan í samnefndri þáttaröð Benedikts Erlingssonar (2026) á sér einnig dularfulla fortíð. Hún ætlar sér að siðmennta fólkið í íslensku blokkinni, en sú siðmenntun tekur smám saman á sig æ hrottalegri myndir. Í fyrirlestrinum verður rætt um hvernig Danska konan endurspeglar birtingamyndir heimsvaldastefnunnar í bókmenntum og eftirlendufræðum gegnum tíðina og varpar þannig ljósi á tengsl Íslands og Danmerkur.

Þegar Dalafólk Huldu kom út 1936 og 39 var óhjákvæmilegt að lesendur skildu sveitarómantík verksins sem andóf gegn Sjálfstæðu fólki Halldórs Laxness 1934. Sú túlkun er líka viðtekin í bókmenntasögunni. Nema hvað Sigurður Nordal, sem trúlega hefur þekkt sjónarmið Huldu sjálfrar, hafnar henni gersamlega. Hvernig fær það staðist?Nordal lítur á fyrra bindið sem kjarna verksins, en rómantík þess er beint framhald af fyrri verkum Huldu. Hann hefur fátt að segja um hið síðara, þar sem sveitalífinu er lýst svo fagurlega. Huldu hlaut að vera ljóst að sú lýsing yrði innlegg í yfirstandandi skoðanaskipti. Hins vegar hefði hún ekki endilega þurft neitt Sjálfstætt fólk til að skrifa bindið eins og hún gerði. Reynsla hennar síðustu árin á Húsavík gat gefið henni fullt tilefni til að draga upp þessa glansmynd af íslensku sveitalífi.

Þessu erindi er ætlað að vera fyrsta kynning á niðurstöðum úr nýdoktorsverkefni mínu, Tilbrigði, texti og aðferðafræði við gerð á marktæku úrvali þjóðkvæðatexta með áherslu á íslenskar þulur síðari alda. Í verkefninu voru skoðaðar leiðir til að byggja viðráðanlegt textasafn af þulum síðari alda (tiltölulega stuttum en mjög breytilegum þjóðkvæðum) á þann hátt að textasafnið myndi endurspegla sérkenni þjóðkvæðagreinarinnar og nýtast sem grunnur að útgáfu og frekari rannsóknum á þulum. Sérkenni þulna eru einkum fólgin í byggingu þeirra sem grundvallast á upptalningu þrenns konar byggingareininga: (1) tiltölulega fastmótaðra textablokka sem raðast saman í þulutexta en samanstanda sjálfar af (2) minnum (mótífum, eða einföldum lýsingum á hvers kyns atburðum/ástandi) og (3) heitum, eða nöfnum (sérnöfnum og samnöfnum) sem koma ítrekað fyrir í þulum. Í marksafninu skyldu því vera dæmigerðir fulltrúar allra textablokka, eða textar sem innihalda algengustu tilbrigði textablokka og helst einnig lykilminna og -heita. Fjallað verður um hugtakið dæmigerður og beitingu tíðnigreiningar á mismunandi tegundir textablokka, um skilvirkni í leit að minnum og heitum í tiltölulega stóru textasafni, og loks um þá rannsóknartilgátu að marksafn texta, sem eru dæmigerðir fulltrúar helstu byggingareininga þulna, verði marktækt fyrir þulur á hverju tímabili í sögu þeirra og í flestum landshlutum.

Upplestur á þýðingu á smásögu eftir Thomas Mann, „Hjá spámanninum“.

I'm an autistic poet and researcher investigating neurodivergent creativity. I write experimental longform performance poetry in forms that resemble my own autistic thought processes. I'm exploring this literary experiment with groups I work with as part of my research project, Anfinn (anfinn.hi.is).

It means nothing. I walked one hundred miles across Ireland making poetry and when I reached the end nothing happened. Step, step. Shoes full of blood. I walked nine hundred miles across the top of Spain then attempted to burn my clothes and nothing happened. This was and is writing, to me. What matters is the nothingness of meaning. Deleuze is always the person to begin with. Mushrooms, interwoven roots, secrets of non-separation. Predicate logic. Colours as language, making new meanings, patchworking words together. What words know and where knowledge is. What words do not know.

Örsagan hefur lengi verið vinsælt bókmenntaform meðal höfunda Rómönsku Ameríku. Við kvikuna er sýnisbók og spannar örsagnaskrif þaðan frá upphafi síðustu aldar til okkar tíma. Í bókinni eru 156 örsögur eftir 49 höfunda frá ýmsum löndum álfunnar og veitir hún innsýn í þessa ríku hefð örsagnaskrifa höfunda þaðan. Bókin geymir alls kyns sögur. Oft er stutt í húmorinn, háðið og fantasíuna, stundum vilja sögurnar bíta og koma við kvikuna.

Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur gaf út árið 2020. Kristín Guðrún Jónsdóttir valdi sögurnar og þýddi. 

Í erindinu mun Martyna Karolina Daniel segja frá Kærleiksorðræðu verkefni sem hún leiddi í samstarfi við Borgarbókasafn Reykjavíkur. Juan Camilo Roman Estrada og Sólveig Ásta Sigurðardóttir munu segja frá sinni þátttöku í bókinni og þeim orðum sem þau lögðu til. Bókin var fyrst kynnt haustið 2024 og er hluti af  Kærleiksorðræðuverkefni sem leggur áherslu á upplifun, tilfinningalæsi og eignarhald á tungumálinu. Öll þau sem koma að verkefninu eru hvött til að búa til ný íslensk orð. Eins og titill verkefnisins ber með sér er lögð áhersla á leik að orðum. Öllum nýju orðunum er safnað saman í nýstárlega orðabók sem er geymd á Borgarbókasafninu. Auk þess sköpum við vettvang til að ræða það sem er okkur kært – upplifun okkar af samskiptum. Kærleiksorðræða er verkfæri til að þróa opnara málsamfélag og virðingarfyllri samskipti. Mörgum er ekki alltaf ljóst hvort þau beiti hatursorðræðu, en það ætti ekki vefjast fyrir neinum þegar talað er af kærleik. Hér verður til samansafn orða sem uxu í slíku umhverfi.

The main topic of this panel will be the exploration of literature connected to travels in the Medieval North. By comparing three individual works originating in Northern Europe, Svipdagsmál, Leiðarvísir, and the Travels of Sir John Mandeville, the present research aims to explore and analyze travelling and its role from two islands in the Northern Sea into Jerusalem and beyond. The analysis will begin by introducing the preparatory phase of a journey, specifically in Old Norse literature, moving, then, to two medieval travelogues alongside the routes they trace to safely guide pilgrims into the Holy Land. The hero’s embodiment of the continuity between Past and Future in selected Eddic poems will offer the possibility to explore the Medieval mind’s perception of the literary, perhaps, metapoetic function of travel. Therefore, the travel will begin with the Old Norse description of Leiðarvísir, analysing both its relevance in a time of literary blooming for Iceland and its value in creating a mental map of Europe. The journey will end with the fictitious narrative of Sir John Mandeville’s voyage from St. Albans, England, into the Middle East, Asia, and Africa, paying particular attention to the depiction of gender and monstrosity in the text.

Þátttakendur:

Beatrice Fiducia, a first-year Ph.D. candidate in English literature at the University of Iceland. Her research interests include ecofeminism, psychoanalysis, and thanatography.

Lorenzo Panerai, currently carrying out his Master in Viking and Medieval Norse Studies at Háskóli Íslands. He is interested in Old Norse religion and belief, and the translation of Old Norse literature.

Giacomo Viggiano, PhD candidate in Íslenskar Bókmenntir, Háskóli Íslands. His main interests are about memory studies, orality and oral tradition, and the comparison of medieval Icelandic literature (i.e. Eddukvæði, Snorra Edda, Íslendigasögur, förnaldarsögur etc.) with the Icelandic 19th century folklore using the theory of mythemes. 

Leiddar eru að því líkur (HS) að þeir Sigfús Daðason og Jón Óskar hafi með ljóðaþýðingum, sem tekið er dæmi um, skerpt heldur á andstæðu nýrrar ljóðlistar og hefðbundinnar háttbundinnar íslenskrar ljóðlistar. Dæmi eru tekin úr grein Sigfúsar, „Til varnar skáldskapnum“, þar sem ríkjandi viðhorfum er andmælt, ljóð séu ekki tónlist og blöndun listgreina sé óheillavænleg. Fúslega er viðurkennt að sú hafi verið staðan þá en það rakið að öðru máli gegnir í dag. Farið er hratt yfir sögu ljóðlistar, allt frá rímnakveðskap í baðstofum til dagsins í dag, sem er með ótal hlykkjum og krókaleiðum en niðurstaðan er eigi að síður sú að í dag ríki kreddukennd viðhorf gagnvart háttbundinni íslenskri ljóðlist sem sé ekki tekin alvarlega meðan ljóð í frjálsu formi séu viðurkennd sem „alvöru ljóð“. Ljóðlist hefur skipst í vinsælar neðanjarðarbókmenntir (ferskeytlur) og „virtar“ ofanjarðarbókmenntir. Þátttakendur hvetja lögeggjan að læra stuðla og höfuðstafi, seilast í verkfærakistu ljóðlistarinnar og tengja ljóðlist betur við tónlist. Að lokum verður flutt lag.

Þátttakendur: 

Hermann Stefánsson, rithöfundur

Ragnheiður Ólafsdóttir, doktor í rímum, óperusöngkona, fyrrum háskólakennari

Skúli Pálsson, heimspekingur og stofnandi og umsjónarmaður fésbókarsíðunnar Boðnarmjöður. 

Á síðustu árum hefur það  færst í aukana að kennarar sem sinna bókmenntakennslu í grunn- og framhaldsskólum nýti sér söfn sem námsvettvang. En hvernig geta söfn dýpkað skilning nemenda á bókmenntum? Skiptir máli að þau komist í návígi við gripi sem varpa ljósi á bókmenntaframleiðslu og bókmenningu s.s. prentmót, handrit, eða gripi sem tengjast sögusviði, sögulegum atburðum og persónum að baki skáldverkanna s.s. höggstokk og öxi?

Í pallborðinu munu safnkennarar frá Árnastofnun og Þjóðminjasafni Íslands bera saman bækur sínar, auk þess sem fulltrúi kennara mun greina frá sinni reynslu af að nýta sýningar á söfnum við bókmenntakennslu. 

Þátttakendur:

Jóhanna Bergmann, safnkennari við Þjóðminjasafn Íslands. Safnið býður upp á leiðsögn í tengslum við lestur Íslendingasagna og Snorra-Eddu, auk gripa frá prentöld, upplýsingu og rómantík sem tengjast skáldsögum sem nemendur lesa.

Marta Guðrún Jóhannesdóttir, safnkennari við Árnastofnun. Í Eddu er boðið upp á skólaheimsóknir í tengslum við handritasýninguna  Heimur í orðum.  Nemendur kynnast m.a. bókmenningu miðalda, handritasöfnun og hlutverki íslenskra handrita í íslenskri menningarsögu. 

Eva María Jónsdóttir hefur sem kennari við Kvennaskólann í Reykjavík nýtt sér sýningar á báðum söfnum. Safngripirnir tengjast ólíku námsefni nemenda hennar sem lesa t.d. skáldsöguna Náðarstund og fá berað augum höggstokkinn og öxina sem notuð voru í síðustu aftöku Íslands. Auk þess lesa nemendur Brennu-Njálssögu og virða fyrir sér handrit sem geyma mörghundruð ára gamla uppskrift sögunnar.

Stjórnandi pallborðsumræðna er Helga Vollertsen, sérfræðingur viðburða og fræðslu við Þjóðminjasafn Íslands.